ปัสสาวะเล็ดในผู้สูงอายุ เกิดจากอะไร? สาเหตุและวิธีดูแล
อาการ ปัสสาวะเล็ดในผู้สูงอายุ หรือ ภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่ เป็นปัญหาที่พบได้บ่อยขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น และอาจส่งผลต่อความมั่นใจ การออกไปทำกิจกรรมนอกบ้าน การพักผ่อน รวมถึงการใช้ชีวิตประจำวันของทั้งผู้สูงอายุและคนในครอบครัว
หลายคนอาจเข้าใจว่า เมื่ออายุมากขึ้นแล้วการกลั้นปัสสาวะไม่อยู่เป็นเรื่องปกติที่ต้องยอมรับ แต่จริง ๆ แล้วภาวะนี้เกิดได้จากหลายสาเหตุ และไม่ใช่สิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของการสูงวัย
การสังเกตว่าอาการเกิดขึ้นเมื่อไร เกิดในสถานการณ์แบบไหน และเกิดบ่อยเพียงใด จะช่วยให้แพทย์ประเมินสาเหตุและวางแนวทางดูแลได้เหมาะสมมากขึ้น
ปัสสาวะเล็ดในผู้สูงอายุคืออะไร?
ปัสสาวะเล็ด หรือ Urinary Incontinence คือภาวะที่มีปัสสาวะออกมาโดยไม่สามารถควบคุมได้ อาการอาจเกิดเพียงเล็กน้อยขณะไอ จาม หรือออกแรง หรืออาจเกิดจากการปวดปัสสาวะอย่างฉับพลันจนไม่สามารถกลั้นได้
ภาวะนี้เกิดได้ทั้งผู้หญิงและผู้ชาย และมีหลายรูปแบบ ดังนั้นหากผู้สูงอายุเริ่มมีอาการบ่อยขึ้น ไม่ควรสรุปทันทีว่าเกิดจากอายุเพียงอย่างเดียว เพราะการดูแลที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับสาเหตุของแต่ละคน
ปัสสาวะเล็ดในผู้สูงอายุเกิดจากอะไร?
สาเหตุของปัสสาวะเล็ดมีได้หลายอย่าง และในบางคนอาจมีหลายปัจจัยร่วมกัน สาเหตุที่พบได้ เช่น
- กระเพาะปัสสาวะบีบตัวไวเกินไป กล้ามเนื้อกระเพาะปัสสาวะอาจบีบตัวก่อนเวลาที่เหมาะสม ทำให้รู้สึกปวดปัสสาวะอย่างกะทันหันและไม่สามารถกลั้นได้ ภาวะนี้อาจเกี่ยวข้องกับกระเพาะปัสสาวะไวเกิน การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ หรือโรคทางระบบประสาทบางชนิด
- กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานหรือหูรูดท่อปัสสาวะอ่อนแรง กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานและหูรูดมีส่วนสำคัญในการควบคุมปัสสาวะ หากกล้ามเนื้อบริเวณนี้อ่อนแรง อาจทำให้มีปัสสาวะออกมาเมื่อมีแรงกดเพิ่มขึ้นบริเวณช่องท้อง เช่น เวลาไอ จาม หัวเราะ หรือออกแรง
- การเปลี่ยนแปลงของร่างกายตามวัย เมื่ออายุมากขึ้น การทำงานของกระเพาะปัสสาวะ กล้ามเนื้อ และระบบที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมปัสสาวะอาจเปลี่ยนแปลงไป ในผู้หญิงการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนหลังวัยหมดประจำเดือนอาจมีส่วนทำให้เกิดปัญหาการควบคุมปัสสาวะได้ ส่วนในผู้ชาย ปัญหาต่อมลูกหมากก็อาจเกี่ยวข้องเช่นกัน
- ผลจากยาบางชนิด ยาบางประเภทอาจเพิ่มปริมาณปัสสาวะหรือส่งผลต่อการควบคุมกระเพาะปัสสาวะ เช่น ยาขับปัสสาวะ รวมถึงยาบางกลุ่มที่มีผลต่อระบบประสาทหรือกล้ามเนื้อ
- โรคทางสมอง ระบบประสาท หรือข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหว สมอง เส้นประสาท กระเพาะปัสสาวะ และกล้ามเนื้อหูรูดต้องทำงานร่วมกันเพื่อควบคุมการปัสสาวะ โรคบางชนิด เช่น โรคหลอดเลือดสมอง พาร์กินสัน ภาวะสมองเสื่อม หรือเบาหวาน อาจรบกวนระบบดังกล่าวได้ นอกจากนี้ ผู้สูงอายุที่เดินลำบากหรือเคลื่อนไหวช้าอาจรู้ตัวว่าปวดปัสสาวะ แต่ไปห้องน้ำไม่ทัน
- ปัสสาวะออกไม่หมดหรือมีการอุดกั้นทางเดินปัสสาวะ ในผู้ชาย ภาวะต่อมลูกหมากโตอาจขัดขวางการไหลของปัสสาวะ ทำให้กระเพาะปัสสาวะระบายปัสสาวะได้ไม่หมด และอาจมีปัสสาวะออกมาเป็นระยะตามมาได้
ปัสสาวะเล็ดในผู้สูงอายุ สังเกตได้จากอะไรบ้าง?
อาการของแต่ละคนอาจไม่เหมือนกัน ลองสังเกตว่าผู้สูงอายุมีลักษณะต่อไปนี้หรือไม่- มีปัสสาวะออกมาขณะไอ จาม หัวเราะ หรือออกแรง
- ปวดปัสสาวะอย่างกะทันหันและไม่สามารถกลั้นได้
- มีปัสสาวะออกมาก่อนไปถึงห้องน้ำ
- มีปัสสาวะเล็ดออกมาโดยไม่มีสัญญาณเตือน
- ต้องเข้าห้องน้ำบ่อยกว่าปกติ รวมถึงช่วงกลางคืน
- รู้สึกปวดปัสสาวะ แต่เคลื่อนไหวไปห้องน้ำไม่ทัน
ลักษณะอาการและช่วงเวลาที่เกิดสามารถช่วยบอกประเภทของปัญหาและช่วยให้แพทย์หาสาเหตุได้ง่ายขึ้น หากอาการเกิดบ่อยหรือเริ่มรบกวนการใช้ชีวิต ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินเพิ่มเติม
ดูแลผู้สูงอายุที่มีปัสสาวะเล็ดอย่างไร?
- พบแพทย์เพื่อหาสาเหตุที่แท้จริง
- หลีกเลี่ยงเครื่องดื่มกระตุ้น การปัสสาวะ เช่น แอลกอฮอล์ ชา และกาแฟ
- ปรับสภาพแวดล้อมให้สะดวกและปลอดภัย และมีแสงสว่างเพียงพอ
- กรณีผู้ป่วยติดเตียง แนะนำให้ผู้ดูแลจดบันทึกปริมาณปัสสาวะ ลักษณะ สี และจำนวนครั้งที่ผู้ป่วยปัสสาวะไว้ทุกครั้ง
- ใช้ผลิตภัณฑ์ซึมซับเป็นตัวช่วยเมื่อจำเป็น เช่น ผ้าอ้อมผู้ใหญ่, แพมเพิสผู้ใหญ่ ถือเป็นตัวช่วยสำคัญในการจัดการปัญหาปัสสาวะเล็ดและป้องกันการเลอะเทอะในชีวิตประจำวัน และควรมองว่าเป็น “ตัวช่วยบรรเทาอาการและเพิ่มคุณภาพชีวิต” ควบคู่ไปกับการรักษาและดูแลที่ต้นเหตุ
เมื่อไหร่ควรพาผู้สูงอายุไปพบแพทย์?
หากผู้สูงอายุเริ่มมีปัญหากลั้นปัสสาวะไม่อยู่ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อหาสาเหตุ โดยเฉพาะเมื่ออาการเกิดบ่อยขึ้น เปลี่ยนแปลงจากเดิม หรือเริ่มรบกวนการใช้ชีวิตควรให้ความสำคัญเป็นพิเศษหากมีอาการ เช่น
- ปัสสาวะมีเลือดปน
- ปัสสาวะแสบหรือเจ็บ
- ปัสสาวะไม่ออก หรือรู้สึกว่าปัสสาวะออกไม่สุด
- เข้าห้องน้ำบ่อยผิดปกติ
- ปวดบริเวณกระเพาะปัสสาวะหรืออุ้งเชิงกราน
- มีอาการที่สงสัยการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะร่วมด้วย
ปัสสาวะเล็ดในผู้สูงอายุ ไม่ใช่เรื่องที่ต้อง “ทน” เสมอไป
ปัสสาวะเล็ดในผู้สูงอายุเกิดได้จากหลายสาเหตุ ตั้งแต่การทำงานของกระเพาะปัสสาวะและกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน ไปจนถึงโรคบางชนิด ยาที่ใช้ หรือข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหว
สิ่งสำคัญคือ ไม่ควรมองว่าเป็นเรื่องธรรมดาของวัยและปล่อยไว้โดยไม่หาสาเหตุ หากอาการเกิดบ่อยหรือส่งผลต่อการใช้ชีวิต ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินและวางแผนการดูแลที่เหมาะสม
ขณะเดียวกัน การวางแผนเข้าห้องน้ำ การจัดสภาพแวดล้อมให้เหมาะสม การดูแลความสะอาดของผิว และการเลือกผลิตภัณฑ์ซึมซับที่เหมาะกับการใช้งาน ก็สามารถช่วยให้ทั้งผู้สูงอายุและผู้ดูแลจัดการกับอาการในชีวิตประจำวันได้สะดวกขึ้น
ดูผลิตภัณฑ์ผ้าอ้อมผู้ใหญ่ SA-Hi และเลือกแบบที่เหมาะกับการใช้งาน
แหล่งอ้างอิงบทความ
คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล
https://pharmacy.mahidol.ac.th
โรงพยาบาลสมิติเวช
https://www.samitivejhospitals.com
โรงพยาบาลกรุงเทพ
https://www.bangkokhospital.com
โรงพยาบาลวิภาวดี
https://www.vibhavadi.com
